Nasza historia
Wieś Tołcze w okresie międzywojennym należała do majątku Markowszczyzna ,,Imci Pana Łyszczyńskiego, między południem a zachodem pół mili”. Przeszedł on w 1912 roku w posiadanie najstarszej siostry Witolda Łyszczyńskiego – Zofii. W 1928 główna część majątku została sprzedana księdzu Cyprianowi z Jasionówki, który z kolei rozdzielił je między rodzeństwo.
Część ziemi odkupili okoliczni gospodarze m.in. i z Tołcz. Administracyjnie Tołcze w okresie międzywojennym należały do gminy Choroszcz, powiat białostocki. Gmina zajmowała 13 tys. ha obszaru, w której zamieszkiwało 6780 osób. Tołcze były jednym z 28 sołectw. Funkcję sołtysa przed wojną pełnił Antoni Matoszko.
Korzystne położenie geograficzne sprzyjało rozwojowi wsi, co poświadczają spisy mieszkańców.
Ludność zamieszkująca Tołcze była narodowości polskiej, wyznania rzymsko-katolickiego, należała i należy do parafii w Niewodnicy Kościelnej.
Wielopokoleniowe rodziny żyły skromnie z pracy rąk na niewielkich gospodarstwach. W jednym domu mieszkało po kilkanaście osób. Dzieci pomagały rodzicom często kosztem nauki: pasły bydło w lasach, przydrożnych rowach, gdyż zbyt mały areał nie pozwalał na zakładanie łąk.
A nauka już w tamtym czasie była obowiązkowa. W niepodległej II Rzeczypospolitej pierwszy siedmioletni obowiązek szkolny wprowadzony został dekretem Naczelnika Państwa w 1919 roku, a następnie ugruntowany na podstawie ustawy z 1922 roku o zakładaniu publicznych szkół powszechnych.
W okresie międzywojennym w Tołczach powstała szkoła. Pierwszym dokumentem świadczącym o jej istnieniu jest: ,,Księga Główna ocen i postępów uczniów w naukach na rok szkolny 1924/1925”. W czterech oddziałach uczyło się wówczas 57 dzieci: kl. I- 15 , kl. II- 16, kl. III- 22, kl. IV- 4 uczniów.
Uczniowie pochodzili z Tołcz i okolicznych miejscowości: Barszczówka, Markowszczyzna, Zalesiany, Trypucie. W skład okręgu szkoły wchodziły też Mińce, Niewodnica Kościelna, Niecki i Baciuty.
Izby lekcyjne wynajmowane w prywatnych domach były często za ciasne, dzieci siedziały po troje w jednej ławce. Ale to był jedyny kontakt z książką, możliwość oderwania się od pasienia krów, gęsi, świń czy pilnowania młodszego rodzeństwa.
Pierwszym kierownikiem szkoły była Stanisława Rećkówna. Udało się też ustalić nazwiska niektórych nauczycieli. Byli to: J. Kudłacikówna, Agnieszka (nazwisko nieznane) oraz pani Felnagielówna.
Ciekawym dokumentem pochodzącym z 1932 roku jest: ,,Wykaz dzieci urodzonych w 1925 r. w parafii Niewodnickiej i wydany dla Szkoły Powszechnej w Tołczach”. Posiada on pieczęć: ,,Rzeczpospolita Polska/Archidiecezja Wileńska/ Proboszcz R-Kat. Kościoła par. /Św. Antoniego w Niewodnicy/ 30/IV 1932r./Nr 119/ Białystok”.
Z Księgi Głównej można dowiedzieć się jakich przedmiotów uczyły się dzieci i z czego były oceniane: sprawowanie, religia, rachunki z geometrią, geografia, rysunki, śpiew, pilność, język polski, przyroda, historia, roboty, gry i gimnastyka.
Od 1września 1936 roku pełnienie obowiązków kierownika 2 Klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej w Tołczach powierzono Leonardowi Prystromowi. Jego życiu i pracy poświęcony jest kolejny rozdział monografii.
